10 Kasım 1938’den bugüne kronolojik bir değerlendirme
10 Kasım 1938’de Türkiye yalnızca kurucusunu kaybetmedi. Cumhuriyet’in kuruluşuna yön veren büyük dönüşümün öncüsünü de kaybetti. Ancak Atatürk’ün ölümüyle devrimlerin bir günde durduğunu, ardından yaşanan bütün gelişmelerin tek merkezden yönetilen bir karşı devrimin parçaları olduğunu söylemek, tarihi fazlasıyla basitleştirir.
Türkiye’nin sonraki tarihi; Cumhuriyet’in kazanımlarını geliştiren adımlarla bu kazanımları aşındıran uygulamaların mücadelesidir. Aynı dönemde, hatta aynı iktidar içerisinde, her iki yönde gelişmeler görülebilmiştir.
Bu yazıda “karşı devrim” kavramını; laik hukukun, bilimsel eğitimin, eşit yurttaşlığın ve millet egemenliğinin geriletilmesini anlatan bir siyasi değerlendirme olarak kullanıyorum. Her muhafazakâr tercih, her dinî talep veya her ekonomik politika değişikliği kendiliğinden karşı devrim değildir. Ölçümüz, yurttaşın özgürlüğünün ve Cumhuriyet’in kurumlarının güçlenip güçlenmediğidir.
1938–1945: Devamlılığın yanında ortaya çıkan çelişkiler
İsmet İnönü döneminin ilk yıllarını bütünüyle bir geri dönüş dönemi saymak doğru olmaz. Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı’nın dışında tutulması büyük önem taşırken, 17 Nisan 1940’ta Köy Enstitülerinin kurulması Cumhuriyet’in eğitim ve kırsal kalkınma hamlesini ileriye taşıdı. Bu kurumların Atatürk’ün ölümünden sonra kurulmuş olması, “1938’de her şey bitti” iddiasının tarihsel gerçeklerle uyuşmadığını gösterir. (turkmaarifansiklopedisi.org.tr)
Buna karşılık savaş döneminin otoriter yönetim anlayışı ve 1942 Varlık Vergisi’nin özellikle gayrimüslim yurttaşlar üzerinde ağırlaşan uygulamaları, eşit yurttaşlık bakımından ciddi sorunlar yarattı. Cumhuriyet’i savunmak, Cumhuriyet dönemindeki bütün uygulamaları savunmak anlamına gelemez. Devletin yurttaşına dinine ve kökenine göre farklı davranması, ortak vatandaşlık bağını zedeler. (ataturkansiklopedisi.gov.tr)
1946–1950: İlk büyük eğitim geri çekilişi
Çok partili hayata geçiş, millet egemenliğinin gelişmesi bakımından gerekliydi. Sorun, siyasi rekabetin başlaması değil; eğitim ve laiklik politikalarının oy hesaplarına göre biçimlendirilmesiydi.
Köy Enstitülerinin özgün yapısının değiştirilmesi Demokrat Parti iktidarından önce başladı. Hasan Âli Yücel’in bakanlıktan ayrılması, İsmail Hakkı Tonguç’un görevden uzaklaştırılması, 1947’de programın değiştirilmesi ve Yüksek Köy Enstitüsünün kapatılması, kuruluş anlayışından uzaklaşmanın başlıca aşamalarıydı. Bu nedenle sorumluluğu yalnızca 1950 sonrasına yüklemek eksik bir değerlendirmedir. (turkmaarifansiklopedisi.org.tr)
1949’da ilkokullarda isteğe bağlı din derslerinin ve imam-hatip kurslarının başlaması da CHP döneminde gerçekleşti. Din eğitiminin varlığı tek başına laikliğin ortadan kalkması demek değildir. Asıl mesele, dinin özgür bireyin inanç alanı olarak mı korunacağı, yoksa siyasi iktidarın toplumu yönlendirme aracına mı dönüştürüleceğidir. (mehmetavlanmaziho.meb.k12.tr)
1950–1960: Cumhuriyet’in kültür ve eğitim kurumlarının tasfiyesi
1950’de iktidarın seçimle el değiştirmesi demokratik tarihimizin önemli bir kazanımıdır. Bu kazanım, sonraki uygulamaların eleştirilmesine engel değildir.
1951’de Halkevleri ve Halkodalarının faaliyetlerine son verilmesi, Cumhuriyet’in yaygın eğitim ve kültür ağında büyük bir kopuş yarattı. Bu kurumların CHP ile bağlantısı eleştirilebilirdi; kamu yararı taşıyan çalışmalarının çoğulcu ve bağımsız bir yapıya kavuşturulması mümkündü. Tasfiye edilmeleri ise toplumun kitapla, sanatla ve kamusal tartışmayla buluştuğu önemli alanları daralttı. (ataturkansiklopedisi.gov.tr)
1954’te Köy Enstitülerinin ilköğretmen okullarıyla birleştirilmesiyle özgün model hukuken de sona erdi. Kaybedilen yalnızca bir okul türü değildi. Köylüyü bulunduğu yerde bilgiyle, üretimle ve yurttaşlık bilinciyle güçlendirme iddiasıydı. (openaccess.marmara.edu.tr)
Bu tasfiyeler, Cumhuriyet’in toplumsal dönüşüm araçlarının aşındırılması bakımından karşı devrim tartışmasının en somut başlıkları arasındadır.
1960–1971: Özgürlükçü anayasa ile askerî vesayet arasındaki çelişki
27 Mayıs 1960 askerî müdahalesiyle başlayan dönemi tek bir hükümle açıklamak mümkün değildir. 1961 Anayasası; Anayasa Mahkemesi, sosyal devlet, sendikal haklar ve temel özgürlükler bakımından önemli güvenceler getirdi. Buna karşılık askerî müdahale ve ardından gelen idamlar, demokratik meşruiyet ve hukuk açısından ağır yaralar açtı. (anayasa.gov.tr, tbmm.gov.tr)
Buradan çıkarılması gereken ders açıktır: Cumhuriyet’in kazanımları, milletin siyasi iradesini sürekli denetim altında tutan bir vesayet anlayışıyla kalıcı biçimde korunamaz.
Atatürkçülüğün ölçüsü, iktidarı kimin kullandığı kadar, o iktidarın hukukla nasıl sınırlandığıdır.
1971–1980: Özgürlüklerin daraltılması ve dinin siyasi seferberlikte kullanılması
12 Mart 1971 müdahalesi ve sonrasındaki anayasa değişiklikleri, 1961’in özgürlükçü çerçevesini daralttı. Cumhuriyet’in korunması adına düşüncenin, örgütlenmenin ve üniversitenin baskı altına alınması, özgür yurttaş yetiştirme hedefini zayıflattı. (sozluk.ttk.gov.tr, tbmm.gov.tr)
Aynı yıllarda milliyetçilikle dinî kimliği birleştiren Türk-İslam sentezi düşüncesi örgütlü biçimde güç kazandı. Din, siyasal mücadelede ve özellikle sol karşıtı seferberlikte kullanılan unsurlardan biri hâline geldi. Bu çizginin sonraki dönemin devlet politikaları üzerindeki etkisi, tarih araştırmalarında önemli bir tartışma başlığıdır. (dergipark.org.tr)
Buradaki eleştiri insanların inançlarına yöneltilemez. Eleştirilmesi gereken, inancın siyasi sadakat üretmek için kullanılmasıdır.
1980–1990: Atatürk söylemi altında gerçekleşen büyük kırılma
12 Eylül 1980 darbesi, Cumhuriyet’in aşınma sürecindeki en önemli dönüm noktalarından biridir. Atatürk’ün adını yoğun biçimde kullanan askerî yönetim, siyasi ve toplumsal örgütlenme alanlarını ağır biçimde sınırlandırdı. (tbmm.gov.tr)
1982 Anayasası’yla din kültürü ve ahlak öğretiminin ilk ve ortaöğretimde zorunlu dersler arasına alınması, devletin din eğitimiyle ilişkisinde belirleyici bir değişiklikti. Aynı dönemde Türk-İslam sentezinin eğitim ve kültür politikalarındaki etkisi arttı. Bu gelişmeler, laiklik iddiası taşıyan bir yönetimin dinî referansları toplumsal düzenin araçlarından biri olarak kullanabildiğini gösterdi. (anayasa.gov.tr, dergipark.org.tr)
Bu nedenle karşı devrim tartışmasını yalnızca kendisini açıkça dinî referanslarla tanımlayan siyasi hareketlere indirgemek yanlıştır. Cumhuriyet’in içini boşaltan uygulamalar, zaman zaman onun adını en yüksek sesle kullanan yönetimlerden de gelebilmiştir.
1990–2002: Laikliği koruma iddiası ve özgürlük sorunu
28 Şubat 1997 süreci, laikliğin hangi yöntemlerle korunabileceği sorusunu yeniden gündeme getirdi. Askerî baskının siyaseti yönlendirmesi, hukuk dışı müdahaleler ve eğitim hakkını daraltan uygulamalar, demokratik Cumhuriyet bakımından ciddi sorunlar yarattı. (tbmm.gov.tr)
Laiklik, devletin dinî kurallarla yönetilmesini önlerken yurttaşın inanç özgürlüğünü de güvence altına almalıdır. İnançlı yurttaşı kamusal hayatın dışına iten bir yaklaşım, laikliğin toplumsal desteğini zayıflatır.
Cumhuriyet’in savunulması, yurttaşların birbirine karşı konumlandırılmasına dayandırılamaz.
2002–2016: Laiklik tartışmasından devletin kurumsal yapısına
2002 sonrasındaki dönemin ilk yıllarını da sonraki gelişmelerle tamamen aynı saymak doğru değildir. Bununla birlikte zaman içinde laiklik, eğitim, yargı bağımsızlığı ve kamu kadrolarındaki yapılanmalar, siyasi mücadelenin merkezine yerleşti.
2012’de kabul edilen 6287 sayılı kanunla eğitim sistemi “4+4+4” biçiminde yeniden düzenlendi. Bu değişikliğin değerlendirilmesinde temel ölçü; bütün çocukların bilimsel ve nitelikli eğitime eşit erişimi, erken yönlendirilmenin sonuçları ve ailelerin gerçek tercih imkânı olmalıdır. Bir düzenlemenin kanunla yapılması, sonuçlarının Cumhuriyet’in eğitim hedefleriyle uyumlu olduğunu kendiliğinden kanıtlamaz. (tbmm.gov.tr)
15 Temmuz 2016’daki darbe girişimi ise devlet kurumları içinde örgütlenmiş kapalı bir yapının oluşturabileceği tehlikeyi bütün ağırlığıyla ortaya çıkardı. Anayasa Mahkemesi kararları, girişimi ve FETÖ/PDY yapılanmasını ayrıntılı biçimde ele almaktadır. (anayasa.gov.tr)
Cumhuriyet açısından çıkarılacak ders şudur: Kamu görevinin ölçüsü hukuk, liyakat ve millete karşı sorumluluktur. Bir cemaatin, tarikatın veya başka bir kapalı grubun hiyerarşisi, devletin anayasal düzeninin yerine geçirilemez.
2017–2020: Yönetim sisteminin ve Cumhuriyet sembollerinin dönüşümü
2017 anayasa değişikliği, 2018’de bütünüyle uygulanmaya başlayan yeni yönetim sistemiyle yürütme yetkisini cumhurbaşkanında topladı; başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırıldı. Bu değişim, Cumhuriyet’in hükümet sisteminde köklü bir dönüşümdür. Bunun millet egemenliğini güçlendirip güçlendirmediği; Meclisin denetim kapasitesi, yargının bağımsızlığı ve yürütmenin hesap verebilirliği üzerinden değerlendirilmelidir. Benim değerlendirmem, yetkinin yoğunlaşmasının Cumhuriyet’in kurumsal güvencelerini zayıflattığı yönündedir. (anayasa.gov.tr)
2020’de Ayasofya’nın müze statüsünün sona erdirilmesi ise Atatürk dönemindeki somut bir kararın tersine çevrilmesiydi. Danıştay kararı ve ardından gelen Cumhurbaşkanı Kararı, değişikliğin hukuki dayanaklarını oluşturdu. Bunun Cumhuriyet’in kültürel yönelimi açısından nasıl anlamlandırılacağı ise siyasi ve tarihsel bir değerlendirmedir. Ben bu adımı, kuruluş döneminin sembolik tercihlerinden uzaklaşmanın önemli örneklerinden biri olarak görüyorum. (danistay.gov.tr, iletisim.gov.tr)
Bugünün görevi: Cumhuriyet’i özgür yurttaşla güçlendirmek
1938 sonrasının tarihi, kesintisiz ve kaçınılmaz bir gerilemenin tarihi değildir. Kazanımlar, dirençler, demokratik açılımlar ve ağır geri çekilişler iç içedir. Bütün farklı aktörleri aynı gizli planın uygulayıcısı saymak, sorumlulukları açıklamak yerine belirsizleştirir.
Fakat ortak bir aşınma çizgisinden söz edebiliriz: Bilimsel eğitimin zayıflatılması, yurttaşlık bağının dinî ve siyasi aidiyetlere göre parçalanması, liyakatin yerine sadakatin geçirilmesi ve kamu gücünün denetimden uzaklaştırılması.
Hür Düşünce Hareketi olarak bizim görevimiz, bu tarihi yalnızca şikâyet ederek anlatmak değildir. Bilimsel eğitimi, laik hukuku, eşit yurttaşlığı, bağımsız yargıyı ve güçlü Meclisi birlikte savunan bir gelecek iradesi ortaya koymaktır.
Atatürk’ü anmak, onun fotoğrafını taşımakla tamamlanmaz. Onun açtığı yolda, aklı ve özgürlüğü devlet hayatının temeline yeniden yerleştirmek gerekir.
Çünkü demokrasi yoksa hiçbir kazanım uzun vadeli olamaz. Millet varsa devlet vardır. Cumhuriyet ise milletin özgür ve eşit yurttaşlar olarak kendi geleceğine sahip çıkmasıyla yaşar.
*Süleyman Aksoy, Hür Düşünce Hareketi Genel Başkanı
